พิพิธภัณฑ์วัฒนธรรมพื้นบ้านและภูมิปัญญาท้องถิ่น โรงเรียนไตรรัตนวิทยาคม จัดตั้งขึ้นตามพระราชบัญญัติการศึกษาปี พ.ศ. 2542 เพื่อให้เป็นแหล่งเรียนรู้ในชุมชน และส่งเสริมกระบวนการเรียนรู้วิชาท้องถิ่นของเรา มี อ.ทวี พรหมา เป็นผู้ดูแล

อาคารพิพิธภัณฑ์เป็นอาคารคอนกรีตชั้นเดียว แบ่งส่วนการจัดแสดงออกเป็นส่วนๆ ตามเนื้อหาทางด้านวิถีชีวิตท้องถิ่น เช่น เรื่องเครื่องดนตรีพื้นบ้าน ก็จะจัดแสดงกลองยาว โปงลาง เรื่องเครื่องมือดักจับสัตว์ เรื่องศาสนาความเชื่อ จัดแสดงใบเสมาหินทรายจำลอง เพื่อสร้างความรู้ความเข้าใจให้แก่นักเรียนเกี่ยวกับประโยชน์และหน้าที่ของใบเสมา ซึ่งเป็นโบราณวัตถุที่พบมาในจังหวัดกาฬสินธุ์ ส่วนจัดแสดงเครื่องเรือนพื้นบ้านอีสาน จัดแสดงบ้านแบบอีสานโดยการจำลองพื้นบ้านจริงๆ มาไว้ในห้องจัดแสดง และให้ข้อมูลว่าเรือนอีสานนั้นมีหลายแบบ แต่ละแบบก็จะเป็นที่อยู่อาศัยของบุคคลที่มีฐานะแตกต่างกัน เช่น เรือนที่เรียกว่า "เกย" เป็นเรือนกึ่งถาวร ชาวบ้านทั่วไปจะอยู่ หรือ เรือนแบบ "โข่ง" หรือ "แฝด" เป็นเรือนใหญ่ของเจ้านายอาญาสี่ (อุปราช อุปวงศ์ มหาราชวงศ์ และ ราชบุตร) เป็นต้นเพื่อให้นักเรียนเข้าใจถึงวิถีชีวิตท้องถิ่นว่าในสมัยก่อนนั้น มีชีวิตความเป็นอยู่อย่างไร มีศักดิ์ทางสังคมเป็นอย่างไร

นอกจากนี้ ยังได้จัดแสดงวิธีการผลิตภาชนะดินเผาแบบสุมไฟ และแบบใช้เตาเผา โดยสื่อโดยการสร้างแบบจำลองทั้งการสุมไฟ และการเผาในเตา เพื่อให้นักเรียนได้เข้าใจถึงกระบวนการในการผลิตภาชนะดินเผาว่ามีขั้นตอนและพัฒนา ทั้งยังได้นำเสนอเรื่องราวเกี่ยวกับข้าว ตั้งแต่เรื่องราวของพันธุ์ข้าวไปจนถึงวิธีตีข้าว เป็นต้น ส่วนมุมอื่นๆ นั้น เป็นการจัดแสดงย่อย ๆ เกี่ยวกับ การอยู่ไฟ สมุนไพรพื้นบ้าน หม้อต้มยา หีบคัมภีร์ใบลาน ผ้า และ เครื่องจักสานพื้นบ้าน เป็นต้น